Hvernig lesið er fyrir leikskólabörn í norrænum leikskólum

Kristín Dýrfjörð skrifar

Árið 2023 birtist grein í tímaritinu Scandinavian Journal of Educational Research. Þar sem fjallað var um rannsókn á lestri fyrir börn í leikskólum. Gögnin byggðu á viðtölum við rúmlega 200 leikskólakennara í Svíþjóð, Finnlandi og Noregi, sýndu að upplestur er í tiltölulega litlum mæli notaður á markvissan og skipulagðan hátt til að vinna með málþroska barna. Í tímriti sænskra leikskólakennara Förskolan birtist sama haust viðtal við rannsóknarhópinn. Hér á eftir fer stutt umfjöllun um megininntaki þeirrar greinar ásamt mínum eigin pælingum og tengingu við meistaraverkefni Nönnu Marteinsdóttur frá 2015 um sama efni.

Í norrænu rannsókninni kom í ljós að leikskólakennarar nefna þrjár meginástæður fyrir því að lesa upp fyrir börn:

• Að börnin læri eitthvað um innihald og boðskap bóka og þrói tungumálafærni sína.
• Að skapa samkennd og öryggi í hópnum.
• Að ná ró og skipuleggja starfsemina.

Fram kom að það er ekki mikil munur á milli landanna þriggja, en um 77% þátttakenda les upphátt fyrir börn minnst þrisvar sinnum í viku. Finnar lesa reyndar aðeins meira eða 80%. Hins vegar er það eftirtektarvert að 80% þeirra sem lesa, skipuleggja lesturinn sjaldnast fyrirfram. Það samræmist líka niðurstöðu meistararprófsrannsóknar sem Nanna Marteinsdóttir gerði í reykvískum og hafnfirskum leikskólum vorið 2015 en þar kom fram að að lesið væri fyrir um 70% barna daglega en að sögur sagðar af munni fram sjaldgæfara. Því miður held ég að með sífellt færra fagfólki í leikskólum hafi stuðlað að því að jafnvel hafi enn dregið úr lestri með börnum. Nýlega ræddi ég við leikskólakennara sem sögðu mér að það væri jafnvel tíðkað sumstaðar að setja spotify á í samverustundum í stað þess að lesa. Þær sögðu mér það viðbragð við því að víða treysti fólk sér ekki til að lesa upphátt fyrir börn, m.a. vegna þess að það telur sig ekki hafa næg tök á málinu. Ef rétt er það alvarleg þróun.

Tilfallandi upplestur algengastur

Eins og í rannsókn Nönnu hér heima kom fram í sænsku rannsókninni að upplestur er níu sinnum líklegri til að vera tilviljanakenndur en skipulagður. Í rannsókn Nönnu kom fram að val á bókum væri oft mjög tilviljanakennt, iðulega gripið í næstu bók úr hillunni á leið í samverstund.

Í Norrænu rannsókninni bentu höfundar á að vissulega geti verið gott að grípa stundum í næstu bók eða bók sem börnin velja sjálf og skapa notalega stund. En þær kalla á sama tíma eftir markvissari vali á bókum. Vilja þeir að kennarar velti fyrir sér tilgangi þess sem þeir eru að lesa, hvert sé markmiðið, hvernig er hægt að ná því fram og hversvegna það skipti máli.

Kallað eftir fleiri fræðibókum

Höfundar bentu á að upplestur getur vakið forvitni og hvatt börn til að byrja sjálf að skrifa og leika sér með tungumálið. Þegar þær voru spurðar um hvaða tegund bóka þær telja er æskilegasta? segja þær að myndabækur og sögur séu vissulega góðar, en þær kalla eftir meiri fjölbreytni, fleiri tegundum bóka. sögðu að á sumum stöðum hafi lítið verið til eða notað af fræðibókum fyrir börn.

Hópastærð

Hver er hentug hópastærð? Þær segja að það sé engin ein rétt stærð. En benda á hið augljósa að í minni hópum skapast fleiri tækifæri til samtals um bókina og allir fá að tjá sig. En segja líka að stærri hópar gera fleiri börnum kleift að njóta innihaldsins og geta styrkt heildina.

Hvernig og hvað er lesið

Sjálf man ég þegar ég starfaði tímabundið í leikskóla í Bandaríkjunum árið 1994, það vakti eftirtek mína hvernig leikskólakennarar kynntu bækur, byrjuðu að tala um forsíðuna, höfunda bókanna, hver myndlýsti og svo framvegis. Þetta gerður þeir áður en bókin sjálf var lesin og þeir héldu svo uppi samtali um efni hennar á meðan lesið var.

Eftir að ég snéri aftur heim vildi ég skoða hvernig við læsum í mínum leikskóla. Við höfðum reyndar þegar á þeim tíma tekið upp að skrá allar bækur sem voru lesnar fyrir hvern hóp daglega. Við völdum fræðibækur og sögur, söngva og efni sem tengdist því þema sem við unnum með hverju sinni. Við pældum mikið í innhaldi og staðalmyndum sem birtust í því efni sem við vorum með. En auðvitað var hægt að gera margt betur.

Það skiptir máli hvernig staðið er að lestri. Norrænu rannsakendurnir leggja áherslu á mikilvægi þess að ræða um bókina fyrir, á meðan og eftir upplestur. En benda líka á að margir leikskólakennarar telja sig ekki hafa tíma eða að þeir velja að forgangsraða ekki slíkum samtölum. Rannsakendur benda hinsvegar líka á að óskipulagður og oft tilfallandi lestur sé hluti af hinni norrænu leikskólahugsun. Það sé ekki slæmt í sjálfu sér en það megi bæta, að fólk skipuleggi samræður sínar við börnin betur. Geri þær að venju fremur en undantekningu.

Pælingar

Ég er reyndar sammála höfundum að það það þarf eins og í öllu að velta fyrir sér hvers vegna er lesið. Ég held að við verðum að gæta þess að lesa vel og lifandi. Lestrarstund á að byggja upp ást barna á lestri og bókum jafn mikið og allt annað. Það er ekkert mál að drepa hvaða bók sem er og ást barna á lestri með því að gera það illa. Það góða er að það er ýmsilegt hægt að gera til að verða góður lesari. Auðvitað þarf að undirbúa lestur eins og annað, það þarf að líka að leiðbeina starfsfólki um lestur, hvernig er lesið, hvað er lesið og svo framvegis. Að sjálfsögðu ætti sá sem les að vera búin að lesa bókin sjálfur fyrirfram, velja hvernig ætlunin er að lesa (t.d. tón) og jafnvel þá staði í textanum sem ætlunin er að staldra við og ræða.

Mér er minnistætt eitt sinn þegar ég heimsótti leikskóla í tengslum við rannsókn. Ég var að fylgjast með samverustund þegar það kemur starfsmaður inn á deildina og segir leikskólakennarnum (þetta var fyrir tíma farsíma) að það sé sími til hennar. Hún stendur upp, réttir mér bókin og segir „þú klárar“ og gengur úr af deildinni. Þarna sat ég með 12-15 barna hóp 4-5 ára barna fyrir framan mig, með bók sem ég hafði aldrei litið augum og átti að lesa, og enginn annar starfsmaður inni á deildinni. Tilfinningin var veruleg óþægileg.

Þessi færsla er skrifuð í þeirri von að flestir njóti samverustunda og þær séu ræddar og þróðaðar eins og annað í leikskólastarfinu.

Alatalo, T., Norling, M., Magnusson, M., Tjäru, S., Hjetland, H. N., & Hofslundsengen, H. (2024). Read-aloud and writing practices in Nordic preschools. Scandinavian Journal of Educational Research, 68(3), 588–603. https://doi.org/10.1080/00313831.2023.2175243

Nanna Marteinsdóttir (2015). Samverustundir í leikskóla: Lestur, sögur og samræður (M.Ed.-ritgerð). Háskólinn á Akureyri.

Ruin, P. (2023, 19. október). Ny studie: Planerad högläsning ovanlig i förskolan. Förskolan

Tags: Barnabækur, Lestur