Gap á milli leikskóla, foreldra og samfélags

Kristín Dýrfjörð skrifar apríl 2026

Flestir sem starfa að málefnum barna og leikskóla líta á það sem mikilvægt hlutverk að miðla skýrum og vönduðum upplýsingum til foreldra. Slík miðlun er ekki aðeins liður í að varpa ljósi á gæði leikskólastarfs, heldur einnig í að efla skilning foreldra og hvetja þá til að sækjast eftir og styðja við gæða leikskóla. Rannsóknir frá Ástralíu benda þó til þess að fagfólk á þessu sviði eigi stundum í erfiðleikum með að koma upplýsingum á framfæri á markvissan og áhrifaríkan hátt. Ná eyrum foreldra á máli sem þeir tengja við.

Í viðamikilli rannsókn sem gerð var á vegum The Centre for Community Child Health í Ástralíu fyrir allmörgum árum, kom í ljós að það var heilmikið gap á milli þess sem sérfræðingar vissu og um börn og leikskólastarf og þess sem hinn almenni borgari taldi. Sem dæmi þá taldi stór hluti foreldra aðalhlutverk leikskóla vera að sjá til þess að börn fái gæslu í öruggu umhverfi á meðan þeir sinna vinnu sinni. Þetta eru viðhorf sem enn komið hafa fram í fleiri rannsóknum víða um heim. Leikskólakennarar líta hinsvegar fyrst og fremst á leikskólann sem stað þar sem börn þroskast og dafna á, þar sem nám fer fram í gegn um leik og samskipti. Rannsóknin fékk fagfólk til að íhuga hvers vegna erum við „sérfræðingarnir“ ekki betri í að koma upplýsingum á framfæri við foreldra. Hvar stendur hnífurinn í kúnni? Af hverju er þetta gap til staðar?

Svikin loforð

Ég held að gapið sé líka til staðar á Íslandi. Bæði milli foreldra og leikskóla en sennilega enn frekar á milli samfélags og atvinnulífs og leikskóla. Ef horft er til umræðu sem verður hvert sinn sem kosningar eru í nánd, eru leikskólamál ofarlega á baugi. Þá er ekkert endilega verið að biðja um góða leikskóla, rúma leikskóla, með fagmenntuðu fólki. Krafan snýst um leikskóla, næstum hvernig sem hann er, bara að foreldrar komist út á vinnumarkað og læsist ekki heima með börn. Að leikskólinn sé forsenda efhagslegs vaxtar og tryggi samkeppnishæfni þjóðarinnar á leikvelli þjóðanna. Við vitum að allir foreldrar vilja börnunum sínum bestu leikskólanna. Orðæðan á pólitíska sviðinu snýst ekki um það, hún snýst um fjölda plássa sem eru til, hvort þeim hefur fjölgað eða fækkað, hvar er mitt barn í röðinni. Og það bregst varla að stjórnmálamenna lofa síðan upp í ermina, einhverju sem allir vita að gengur ekki upp. Afleiðingin að þegar kosningar eru í nánd, hefst söngurinn um svikin loforð sem nýja fólkið ætlar allt að bæta og gera betur.

Ómöguleiki umræðunnar

Það er viss ómöguleiki í allri umræðu um leikskólamál, annarsvegar er það umræðan um samfélagsþörfina, fyrir að tryggja vinnumarkaði það fólk og tíma sem talinn er nauðsynlegur til að halda hjólum atvinnulífsins gangandi. (Umræða sem sást vel í á kóvidtímanum þegar leikskólafólk var skilgreint sem hluti framvarðarsveitar samfélagsins, og sem sjá má um styttingu opnunartíma og gjaldfrjálsan leikskóla)

Hitt er sem snýr að leikskólanum sjálfum. Mikilvægi leikskólans fyrir þau börn sem eru þar á hverjum tíma. Það má velta fyrir sér af hverju hefur okkur leikskólafólki ekki tekist að koma því á framfæri hvað gæði og fagmennska skipta miklu fyrir leikskóla. Að leikskóli er ekki bara hús, með leikföngum, starfsfólki og börnum? Að leikskóli sem er rekinn eins og svínabú, þar sem hámarskafköst hverrar gyltu er viðmiðið, er ekki endilega góður fyrir þjóðarbúið til lengri eða skemmri tíma.

Tölum mannamál

Eitt af því sem oft hefur verið bent á er tilhneiging fagfólks til að tala við foreldra á fagmáli. Kannski gerist það af vana, kannski af því að þannig viljum við sýna fagmennsku. En spurningin er: hverju skilar það?

Hugtök eins og hljóðkerfisvitund, hljóðeyðing, hljóðtenging eða umskráning eru vel þekkt innan máltöku- og lestrarfræða. En hvað merkja þau fyrir foreldra? Hvað heyra þeir þegar sagt er að barn „sé lélegt í umskráningu“? Sama má spyrja um orð eins og snemmtæk íhlutun. Þetta eru sérhæfð hugtök sem hafa skýra merkingu innan fagheimsins, en verða auðveldlega óskýr eða jafnvel fráhrindandi utan hans.

Ef við ætlum að eiga raunverulegt samtal við foreldra þurfum við að finna leiðir til að segja það sama á mannamáli. Það þýðir ekki að einfalda fræðin, heldur að gera þau skiljanleg og merkingarbær.

Við vitum til dæmis að börn læra í samskiptum við umhverfi sitt og fólkið í kringum þau. Þau byggja upp skilning með því að prófa sig áfram, spyrja, hlusta og taka þátt. Þau nýta sér þekkingu hinna fullorðnu, en móta jafnframt eigin leiðir til að skilja heiminn. Við vitum líka að leikskólinn skiptir máli – að þar þarf að vera fagfólk sem kann að skapa aðstæður þar sem börn fá að prófa, kanna og takast á við áskoranir.

Og við vitum að þó öll börn fæðist með hæfni til að læra, þá gerist þroski ekki af sjálfu sér. Börn þurfa örvun, athygli og tækifæri. Þau þurfa fólk sem hefur áhuga á þeim, hlustar á þau og veit hvernig á að styðja þau áfram.

Spurningin er því ekki hvort við vitum þetta, heldur hvernig við segjum það. Hvernig við finnum orð sem ná til foreldra, skapa skilning og byggja upp traust. Kannski er það einmitt þar sem fagmennskan birtist skýrast: í hæfninni til að tala þannig að aðrir skilji.

Af hverju skiptir þetta máli?

Í Ástralíu er um 1 af hverjum 5 börnum það sem kalla mætti viðkvæm eða í áhættuhóp er varðar þroska. Hérlendis eru þetta svipaðar tölur, borgin lét gera könnun árið 2005 og þar koma í ljós; „að alls voru tæplega 20% nemenda í sérkennslu og sérúrræðum í Reykjavík á ári. Um 14% nemenda voru að meðaltali í almennri sérkennslu, þó misjafnt eftir árgöngum og skólum[i].“ Þannig að þegar upp er staðið erum við ekki svo ólík andfætlingum okkar. Og eins og hér hefur fólk þar áhyggjur af hvernig þessum börnum reiðir af í framtíðinni, hvort þau séu t.d. í meiri áhættu með ýmsa þætti t.d. að hætta í skóla eða ströggla við námið og eða eiga í fjölþættum vanda síðar á lífsleiðinni. Það er því til mikils að vinna – að hafa góða leikskóla, að fólk skilji mikilvægi þeirra og styðji við þá. Til dæmis með stuðningi við forgangsröðun fjármuna til leikskólans. Að fólk átti sig á mikilvægi þess að þar starfi vel menntað og hæft fólk sem hefur metnað og þekkingu að leiðarljósi.

Málþroski barna – að fara niður á gólf

Í Ástralíu hefur meðal annars verið bent á áhyggjur af málþroska barna, þrátt fyrir að fagfólk viti vel að til eru árangursríkar leiðir til að styðja við hann. Þar vegur þyngst gæði samskipta í daglegu starfi.

Það felur til dæmis í sér að fullorðnir setjist niður með börnum, deili athygli þeirra og taki þátt í samræðum. Að lesa fyrir börn, ræða efnið með þeim, syngja, segja sögur og fara með þulur. Að hlusta af alvöru á það sem börn hafa að segja og skapa aðstæður þar sem þau eru hvött til þátttöku og fá tækifæri til athafna sem fela í sér áskoranir og stuðla að þroska.

En þetta gerist ekki af sjálfu sér, ekki einu sinni í leikskólum. Það krefst meðvitaðrar nálgunar, tíma og faglegs rýmis þar sem samskipti fá að njóta sín.

Myndlíkingar

Markmið með myndlíkingum er að ræða um líf og þroska barna á þann hátt að hann verði aðgengilegur og skiljanlegur fyrir sem flesta. Þær setja reynslu barna í samhengi við daglegt líf og gera flókin hugtök auðskiljanleg.

Ein slík myndlíking er magnarinn. Góður leikskóli má líkja við magnara sem hefur það hlutverk að magna upp hljóð – gera það sem fyrir er skýrara og sterkara svo það heyrist betur. Á sama hátt getur leikskóli stutt við það sem býr þegar í barninu, dregið fram styrkleika þess og gert því kleift að nýta hæfileika sína til fulls.

Magnarinn bætir engu nýju við í sjálfu sér. Hann umbreytir ekki innihaldinu, heldur styður það, skýrir og styrkir. Þannig má hugsa um hlutverk leikskólans sem vettvang þar sem það sem þegar er til staðar fær að njóta sín, vaxa og verða sýnilegra – í gegnum samskipti, leik og sameiginlega reynslu.

Borðið

Meðal þeirra myndlíkinga sem hafa verið notaðar til að varpa ljósi á geðheilsu barna er sú sem líkir henni við borð. Í þeirri mynd stendur stöðugleiki og jafnvægi fyrir vellíðan og andlega heilsu.

Ef geðheilsu barna er hugsað sem borð má ímynda sér að borð geti verið misstöðug. Sum standa traust, á meðan önnur eru völt og jafnvel svo óstöðug að ekki er hægt að leggja neitt á þau án þess að það detti af. Á svipaðan hátt er geðheilsa barna ekki eitthvað sem mótast einungis síðar á lífsleiðinni, heldur á hún rætur í bernsku og þeim aðstæðum sem börn búa við.

Í þessari myndlíkingu má einnig velta fyrir sér hvað gerist þegar einn fót vantar undir borðið. Þá missir það jafnvægi sitt. Með sambærilegum hætti getur skortur á stuðningi, öryggi og stöðugleika haft áhrif á líðan barna og gert þeim erfiðara fyrir, hvort sem um er að ræða einbeitingu, samskipti eða hegðun.

Einnig skiptir undirlagið máli. Borð sem stendur á ójöfnu eða ótraustu yfirborði verður óstöðugt, jafnvel þótt það sé heilt. Þetta má yfirfæra á aðstæður barna; ef umhverfi þeirra einkennist af óöryggi eða skorti á traustum tengslum getur það haft veruleg áhrif á geðheilsu þeirra, bæði til skemmri og lengri tíma.

Loks má hugsa sér að borð brotni, til dæmis ef fótur gefur sig. Slíkt borð getur ekki lagað sig sjálft. Á sama hátt geta börn ekki borið ábyrgð á eigin geðheilsu án stuðnings. Þau þurfa á umhyggju, tengslum og aðstoð fullorðinna að halda til að byggja upp og viðhalda jafnvægi í lífi sínu.

Reipið – boltinn

Önnur myndlíking er um reipið. Til að reipi sé gott þarf það að vera samofið, þriggja þátta. Hver og einn hluti þarf að vera í jafnvægi við aðra þætti. Í þessu tilfelli er myndlíkingin um reipið notuð til að skýra að til að barna þroskist og dafni verður að huga að vitrænum,  félagslegum og tilfinningalegum þáttum til jafns.

Boltinn

Þriðja myndlíkingin snýr að boltaleik. Samskipti má líkja við slíkan leik þar sem einhver þarf að kasta boltanum og annar að taka á móti. Leikurinn heldur aðeins áfram ef einhver grípur boltann og sendir hann áfram.

Í þessu samhengi er boltinn tákn fyrir alla tjáningu barnsins, í hvaða formi sem hún birtist: augntillit, svipbrigði, hljóð, orð, undrun, gretta, hlátur eða ákall. Allt eru þetta leiðir barnsins til að ná sambandi og eiga í samskiptum.

Þess vegna skiptir miklu máli að fullorðnir færi sig nær börnunum, bókstaflega og í yfirfærðri merkingu, setjist niður á gólfið og taki þátt í samskiptum á þeirra forsendum. Að vera til staðar, fylgjast með og bregðast við þegar „boltinn“ er sendur.

Börn þurfa umhverfi þar sem þessi merki eru séð, viðurkennd og svarað. Ef boltinn er ekki gripinn getur leikurinn stöðvast. Á sama hátt getur skortur á viðbrögðum haft áhrif á tengsl og þroska barna og dregið úr þeim möguleikum sem annars væru til staðar.

Heilinn sem arkitektúr

Meðal þeirra myndlíkinga sem oft eru notaðar er sú að líkja heilanum við eins konar byggingu eða arkitektúr. Með henni er varpað ljósi á hvernig heilinn mótast og þroskast í samspili við umhverfi sitt, og hvað styrkir hann annars vegar og hvað getur haft skaðleg áhrif hins vegar. Í því samhengi er til dæmis fjallað um muninn á streitu sem getur verið uppbyggjandi og þeirri sem hefur neikvæð áhrif á þroska barna.

Slíkar myndlíkingar eru ekki einungis fræðileg verkfæri heldur verða hluti af daglegum samskiptum. Lögð er áhersla á að þær séu öllum í starfsfólki tamar, þannig að sameiginlegur skilningur og sameiginlegt tungumál verði til. Með því verður auðveldara að útskýra fyrir foreldrum hvað felst í leikskólastarfi og hvers vegna ákveðnir þættir skipta máli í lífi og þroska barna.

Til að leikskólinn og það sem þar fer fram verði sannfærandi í augum foreldra og samfélagsins í heild skiptir miklu að starfsfólk geti sett orð á starf sitt. Það þarf orðaforða sem er sameiginlegur, lýsandi og tengir faglega þekkingu við daglegt líf barna. Slíkt tungumál gerir ekki aðeins starfið sýnilegra heldur styður einnig við faglega sjálfsmynd starfsfólks og eykur líkurnar á að foreldrar skilji og treysti því sem fram fer.

Að lokum finnst mér þessi nálgun bæði áhugaverð og gagnleg, og líkleg til að gefa okkur margt til umhugsunar. Það er vel mögulegt að við þurfum að þróa okkar eigin myndlíkingar, móta þær út frá okkar samhengi og reynslu. Samt tel ég að þær sem hér hafa verið ræddar geti nýst vel sem upphafspunktur, sem sameiginlegt tungumál til að byggja á.

Og gapið sem ég nefndi í upphafi, bilið sem stundum myndast á milli fagfólks og foreldra, mætti ef til vill líkja við Helvítisgjána úr Ronju Ræningjadóttur. Gjá sem skilur að, en sem jafnframt er hægt að komast yfir. Það krefst þó hugrekkis að taka stökkið.

Ef umræðan í aðdraganda kosninga um leikskóla snýst eingöngu um pláss, opnunartíma og að halda hjólum atvinnulífsins gangandi, þá stöndum við áfram sitt hvoru megin við gjána. Ef við ætlum að brúa hana þurfum við að tala þannig að fólk skilji, ekki bara hvers vegna leikskólar eru nauðsynlegir foreldrum og atvinnulífi, heldur hvers vegna þeir skipta máli fyrir líf og framtíð barna.

Fyrir ykkur sem viljið lesa meira um áströlsku aðferðafræðina bendi ég á síðuna https://www.frameworksinstitute.org/

Færslan er byggð á eldri færslu frá 2016 en nokkuð mikið breytt.

Tags: Foreldrar, Leikskólastarf, Stefnumótun