Að upplifa galdur leiksins

Kristín Dýrfjörð skrifar 12. mars 2026

Þegar ég uppplifi leik barna er það gefandi fyrir mig. Ég held að margt leikskólafólk finni það sama. Kannski vegna þess að það er eitthvað óljóst og heillandi sem gerist þegar við stöldrum við og leyfum okkur að verða vitni að leik barna. Þegar við höldum aftur af okkur, grípum ekki strax inn í, heldur fylgjumst með því hvernig leikurinn tekur á sig mynd. Sjáum hvernig hann þróast og umbreytist fyrir augum okkar, þegar við gefum okkur raunveruleg tækifæri til að reyna að skilja hann og upplifa. Þá upplifum við galdur.

Kannski erum við að horfa á nokkur börn að leika sér með kubba í byggingarstöð. Í byrjun virðist leikurinn einfaldur. Börnin raða kubbum, tala saman og færa til hluti. En ef við fylgjumst aðeins lengur með, sjáum við breytingar. Hugmyndir breytast; einn kubbur verður að brú og annar að turni. Allt í einu er komið þorp. Samtal barnanna tekur nýja stefnu og leikurinn þróast áfram. Nýlega varð ég vitni að einmitt slíkum leik í byggingarkrók, þar var byggður stærsti veggur í heimi og byggingarmeistararnir stoltir og glaðir að ræða saman um hann og við mig.

Leikurinn er ferli þar sem börn prófa hugmyndir, kanna möguleika og bregðast við hvort öðru og umhverfinu. Hann verður sameiginlegt rými þar sem samskipti, efni, rými og ímyndunarafl fléttast saman. Leikur er ekki einföld afþreying heldur hluti af lífinu sjálfu.

Þessar hugmyndir eiga sér djúpar rætur í menntunarfræðum. Lev Vygotsky lagði áherslu á að þroski barna mótist í félagslegum samskiptum og sameiginlegum athöfnum. Jerome Bruner skrifaði síðar um merkingarsköpun barna og hvernig börn læra með því að taka þátt í menningu og skapa merkingu með öðrum. Hugmyndin er að börn þrói skilning sinn á heiminum í samspili við fólk og hugmyndir í umhverfinu.

John Dewey lagði einnig áherslu á það sama þegar hann skrifaði um menntun sem reynslu. Hann taldi að við lærum ekki mest með því að taka við tilbúinni þekkingu heldur með því að taka þátt í athöfnum þar sem við reynum, spyrjum og uppgötvum.

Við sjáum þetta ferli greinilega í leik barna. Börn bregðast við hvort öðru en einnig við efni og rými. Nýr kubbur, nýtt efni, ný staðsetning eða nýr leikfélagi getur breytt gangi leiksins. Fræðimenn sem hafa þróað hugmyndafræði ný-efnishyggju hafa bent á að efni og hlutir geti haft áhrif á hvernig athafnir þróast. Karen Barad hefur til dæmis skrifað um hvernig fólk og efni móta hvort annað í sameiginlegu ferli.

Leikskólakennarar þekkja þetta vel úr daglegu starfi. Efnið sem börn hafa aðgang að, rýmið sem þau hreyfa sig í og tíminn sem þau fá til að leika hafa öll áhrif á það hvernig leikurinn þróast.

Undanfarin ár hafa sumir fræðimenn bent á að hraði nútímasamfélagsins geti haft áhrif á reynslu barna og jafnvel stuðlað að ákveðinni firringu. Hartmut Rosa hefur skrifað um að aukin hröðun og stöðug krafa um skilvirkni og árangur geti haft áhrif á tengsl okkar við heiminn. Í slíku samhengi verða augnablik þar sem við fáum tíma til að dvelja í athöfnum, eins og leik, sérstaklega mikilvæg. Við sjáum þessar kröfur stundum birtast í leikskólanum í formi ýmissa námspakka og í sífellt minna rými fyrir leik.

Hvað er til ráða?

Stundum dugar einfaldlega að horfa. Að vera forvitin. Að leyfa leiknum að þróast og gefa sér tækifæri til að fylgjast með og undrast. kannski að hugsa um:

• Hvað virðist vekja áhuga barnanna?
• Hvernig breytist leikurinn þegar nýtt efni kemur inn?
• Hvernig styðja börnin hvert annað í leiknum?
• Hvað vakti athygli mína í dag? Hvaða sögu tek ég með mér úr deginum?

Spurningar sem minna á að hlutverk okkar er ekki alltaf að stýra og stjórna leiknum heldur að skapa rými þar sem hann getur vaxið. Líka til að minna okkur á að við leikskolafólk erum upp til hópa sögufólks sem bæði skiljum og upplifum starfið í gegn um sögur af starfinu. Í gegn um samræður við samstarfsfólk, börn og foreldra.

Í umfjöllun Alison Clark um hægátt leikskólastarf fjallar hún meðal annars um hvað felst í fagmennsku. Stundum felst hún einfaldlega í því að stoppa, horfa og að hlusta. Að upplifa augnablik sem minna okkur á mikilvægi þess að gefa börnum tíma og rými til að vera í eigin heimi – heimi leiksins. Þar sem merkingarsköpun á sér stað og barnið mótar sig í samskiptum við aðrar manneskjur og umhverfi sitt.

Leikurinn verður þannig bæði rými og tími þar sem börn kanna heiminn, móta skilning sinn og skapa merkingu, í samtali við aðra og við sig sjálf.

Heimildir

Barad, K. (2007). Meeting the universe halfway: Quantum physics and the entanglement of matter and meaning. Duke University Press.

Bruner, J. (1996). The culture of education. Harvard University Press.

Clark, A. (2023). Slow knowledge and the unhurried child: Time for slow pedagogies in early childhood education. Routledge.

Dewey, J. (1938). Experience and education. Macmillan.

Rosa, H. (2019). Resonance: A sociology of our relationship to the world. Polity Press.

Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.

og inn í færslunni er tengill á færslu um Ný-efnishyggju hér á síðunni.

Tags: Efniviður, Leikskólastarf, Leikur