Hæglæti – hugtök og verkfæri til ígrundunar

Kristín Dýrfjörð skrifar 17. mars 2026

Orð eru til alls fyrst segir einhverstaðar. En orð verða að hafa merkingu og við að skilja hvað liggur á bak þeirra. Þess vegna var svo gott að fá umfjöllun um hugtök til að tengja við og skilja hæglæti í leikskólasamhengi. Hæglátt leikskólastarf (e. slow pedagogy) felur í sér meðvitaða afstöðu til hraða, þar sem leitast er við að skapa jafnvægi og gefa rými fyrir það sem skiptir máli í daglegu starfi með börnum; nærveru, tengsl, merkingarbæra og þroskandi reynslu. Alison Clark  (2023) sú fræðikona í leikskólaheiminum sem hefur verið einna ötulust í að koma hæglæti á framfæri, dregur fram og fjallar um gangleg hugtök til að skoða og ígrunda leikskólastarfið. Í rannsókn okkar Önnu Magneu (2025) um hæglæti í nokkrum leikskólum kom fram að fólki fannst það hafa fengið verkfæri til að tala um leikskólastarfið á nýjan hátt með hugtökunum hennar Alison. Hér ætla ég að fara lauslega yfir þau og tengja við hvernig leikskólafólk getur mögulega nýtt þau í starfi. Ég ætla að bæta við að grunnurinn að þeirri umfjöllun eru glærur sem ég hef notað í kennslu.Ég ætla líka að segja að færsla eins og þessi getur átt það til að breytast og þróast svona eftir því sem ég er lesa og hugsa.

1. Dvelja með (e. being with)

Felur í sér að vera til staðar með börnum án þess að vera síflelt að flýta ferlinu eða stýra því of mikið í ákveðna átt.

Í framkvæmd:

• Kennari fylgir eftir áhuga barnsins og hvert það beinir athygli sinni.
• Gefinn er tími til að kanna, prófa og endurtaka. Takast og mistakast.
• Áhersla á nærveru fremur en afköst.

Spurningar til að ígrundunar:

• Hversu mikið rými er fyrir ótruflaða samveru/leik barna?
• Er kennarinn í stöðu stjórnanda eða samferðamanns?
• Hvað gerist þegar ekkert „skipulagt“ er í gangi?

Hér má greina spennu milli hæglætis og skilvirknihugsunar.

2. Fara út af sporinu (e. going off track / finding the cracks)

Snýst um að leyfa frávikum og því óvænt að móta ferlið.

Í framkvæmd:

• Fylgja hugmynd barns þó hún falli ekki inn í skipulagið.
• Nýta tilviljanir og óvænt atvik sem námstækifæri (sjá t.d. færsluna um söguna af froskinum)
• Opna fyrir óvissu.

Spurningar til að ígrundunar:

• Er pláss fyrir frávik frá skipulagi?
• Hvernig er brugðist við þegar börn fara „út fyrir rammann“?
• Er óvissa talin vandamál eða tækifæri?

Hér verður sýnilegt hvernig vald og stjórn birtast í starfinu.

3. Kafa djúpt (e. diving deep with children)

Felur í sér að gefa tíma til að þróa hugmyndir og viðfangsefni, að fara á djúpið frekar en að ástunda magaskelli, (svona svo ég tengi við hið sígilda sundlaugamál).

Í framkvæmd:

• Börn vinna með sama viðfangsefni yfir lengri tíma.
• Spurningar eru kannaðar ítrekað og frá mismunandi sjónarhornum.
• Áhersla á ferli frekar en afurð.

Spurningar til að ígrundunar:

• Fá börn tækifæri til að endurtaka og dýpka þekkingu sína?
• Hversu lengi lifa verkefni?
• Er þekking byggð upp eða „kláruð“? (kunna þetta hljóð eða vísu)

Hér má tengja við hugmyndir um hæga vs. hraða þekkingu.

4. Horfa til lengri tíma (e. taking the longer view)

Snýst um að setja nám og starf í víðara samhengi – yfir tíma, reynslu og þroska.

Í framkvæmd:

• Horft er á nám sem ferli sem tekur tíma, ekki einstakar stundir.
• Þróun barns er metin út frá samhengi.
• Áhersla á seiglu og merkingu.

Spurningar til að ígrundunar:

• Hvort er áhersla á skammtímalausnir og verkefni eða er horft til lengri tíma í þroska barna?
• Hvernig er árangur skilgreindur?
• Hvaða gildi liggja að baki mati?

Hér opnast gagnrýni á mats- og árangursmenningu. Til hvers er verið að meta, fyrir hvern og hvað á að gera við matið?

5. „Stretch time“ – að teygja tímann

Þetta verkfæri snýst um að skapa tilfinningu fyrir tíma sem er sveigjanlegur og mótast af aðstæðum fremur en klukkunni.

Í framkvæmd:

• Leyfa leik að halda áfram þegar hann er í flæði.
• Forðast óþarfa truflanir og skiptingar.
• Aðlaga skipulag að takti barnanna.

Spurningar til að ígrundunar:

• Hver ræður takti dagsins – klukkan eða börnin?
• Hvar eru rof í flæði og hvers vegna? (biðtímar t.d.)
• Hvernig birtist tímapressa í starfinu?

Hér verður samband við tímann mjög sýnilegt sem valda- og skipulagsatriði.

Verkfærakistan

Hægt er að líta á grunnhugtökin eins og verkfæri í verkfærakistunni sem má nýta til rannsókna eða til að ígrunda starfið. Þau hjálpa til við að rýna í spurningar eins og:

• tíma (hraði, flæði, truflanir)
• vald og stjórn (hver stýrir ferlinu?)
• þekkingu (dýpt vs. yfirborð)
• samskipti (nærvera, hlustun, samvera)

Þannig verða hugtökin ekki aðeins leiðarlýsing í átt að „góðu starfi“ heldur líka leið til að greina togstreitu milli hæglætis og hraðamenningar í daglegu leikskólastarfi. Þau gefa fólki færi á að staldra við og spyrja, hvert viljum við fara og á hvaða leið erum við?

Pablo Freire benti á að til þess að breyta veruleikanum þurfum við fyrst að orða hann, við þurfum að finna orðin sem gera okkur kleift að sjá það sem áður var ósýnilegt. Orðin eru aldrei hlutlaus; þau skapa möguleika til að hugsa, greina og að lokum breyta.

Í því ljósi má líta á hugtök um hæglætið sem hér eru kynnt sem tilraun til að setja orð á og greina viðhorf sem oft eru ómeðvituð til staðar. Með því að yrða skapast í leiðinni rými til að rýna og hugsa um starfið og það sem stjórnar því.

Kannski getur einhver nýtt sér það sem hér kemur fram til að staldra við, rýna í og jafnvel umbreyta . Ég hef þá trú að allt leikskólastarf, hversu gott sem það kann að virðast, hafi gott af því að vera skoðað með athygli með það að markmiði að dýpka skilning, styrkja fagmennsku og opna fyrir nýja möguleika.

Heimildir:

Clark, A. (2023). Slow knowledge and the unhurried child: Time for slow pedagogies in early childhood education. Routledge.

Dýrfjörð, K., & Hreinsdóttir, A. M. (2025). Paving the way for slow pedagogy: leadership lessons from Icelandic preschools. European Early Childhood Education Research Journal, 1–16. https://doi.org/10.1080/1350293X.2025.2523040

• Facebook

Tags: hæglæti, Leikskólastarf