Skjánotkun barna í leikskólum?

Kristín Dýrfjörð skrifar

Tiltekt

Stundum er ég í þeim ham að lesa yfir gamla texta eftir mig. Stundum rekst ég á áhugavert efni sem kallar á vangaveltur og samtal. Ég er ein þeirra sem á það til að lifa í eigin haus og lestur texta kallar nær alltaf fram einhverskonar samtal og pælingar. En þessi texti sem ég rakst á er byggður á fyrirlestri sem ég hélt fyrir rúmum aldarfjórðungi fjallaði um áhrif fjölmiðla á leiki barna. Efni sem hefur reyndar fylgt mér lengi, ég skrifaði lokaritgerð við Fósturskólann fyrir 40 árum um sama efni.

Börn leika heiminn sem þau þekkja

Ástæða skrifa minn þarna um aldamótin var að ég hafði orðið vitni að leik barna sem tengdist beint nýliðnum heimsatburðum og svo var ég líka að velta fyrir mér tölvuleikjum. Það sem kom mér kannski mest á óvart var hvað sumar pælingar mínar eldast vel. Á þessum tíma voru tölvuleikir farnir að beinast að ungum börnum og ég ekki endilega með á nótunum. Oft eru í heimi barnanna okkar alla vega nýjungar eins og leikir og forrit sem við erum ekki alveg að fylgja. Jafnvel efni sem við höfum sum ekki hugmyndaflug í pæla í möguleg áhrif á líf barna okkar, leiki þeirra eða jafnvel velferð og öryggi. Það eru nefnilega önnur öfl sem eru meira á tánum við, vita hvað lokkar og laðar, og hafa til þess ómælda fjármuni. En ástæða þess að ég staldraði við í þetta sinn er að ég las nýlega um foreldra í Bandaríkjunum. Þetta eru foreldrar sem kjósa að halda skjánotkun frá börnunum en segjast lenda í vanda þar sem skjáir eru í heimi barna þeirra í leikskólum. Það sé notkun sem þeir hafi ekki stjórn á.

Skjáir og leikskólar

Sjálf hef ég ekki almennt áhyggjur af skjánotkun barna í íslenskum leikskólum. En eins og aðrar stofnanir bera leikskólar auðvitað keim af því fólki sem þar starfar. Vel menntað starfsfólk sem notar skjái og stafrænan efnivið á menntandi og skapandi hátt eins og ég hef t.d. víða séð er ekki áhyggjuefni Kristín Dýrfjörð, 2025). En ef það eru leikskólar hér sem annarstaðar sem nota þá sem afþreyingu er staðan auðvitað önnur. Sem dæmi um gagnlega og skapandi not hef ég séð víðsjár tengda við Ipada til að rannsaka umhverfið, skoða hluti í náttúrunni svo sem fiskhreistur og æðakerfi planta. Skjáir eru hluti af umhverfi barna og að læra nota þá á skapandi og menntandi hlýtur að vera hluti af eftirsóknarverðu uppeldi.

Skjálausir leikskólar er það markmið?

Nýlega vitnaði ég í hugmyndir Pablo Freire um að við þyrftum að geta sett orð á hugmyndir í umhverfi okkar, ef við gætum ekki orðað þær gætum við ekki breytt. Í þeim skilningi að ef við t.d. viðurkennum ekki vandamál munum aldrei leita lausna til að takasta á við þau. Það sama á við um skjáina, það er engin að segja að leikskólar eigi að vera viðtakendur hvorki skjánotkunar eða skjáleysis. Það hlýtur að vera í höndum fagfólksins að meta út frá sinni bestu þekkingu hvernig það nýtir tæknina. Annað dæmi um skjánotkun í leikskólum er t.d. hreyfimyndagerð, þar sem börn með öðrum börnum og með starfsfólki vinna á skapandi hátt með tæknina. Ég veit um miklu fleiri dæmi sem ég ætla ekki að tíunda hér. Hættan er hins vegar eins og með svo margt annað að gróðapungar sjái sér færi í að búa til pakka og markaðsetja vörur sem kannski byggja meira á að tryggja sér kaupendur en tryggja menntandi og skapandi innihald. (Kannski ætti ég að bæta hér inn að í árdaga tölvunoktkunar í leikskólum upp úr 1980 sagði Loris Malaguzzi ekki hvort þær eææutu heima þar heldur hvernig).

Menning barna

Í leikskólum skapa börn sína eigin menningu og reglur. Ósagðar reglur í barnahópnum sem enginn fullorðinn kannast við, lifa þar enn góðu lífi. Leikir verða núna eins og þá, til úr því sem börn heyra, sjá og reyna að skilja. Það sem hefur breyst er efniviðurinn sem þau hafa aðgang að. Börn búa í síbreytilegri heimi en þau gerðu fyrir aldarfjórðungi. Heimurinn sem þau taka með sér inn í leikskóladaginn er öðruvísi sennilega meira krefjandi og hraðari, fjölmiðla og skjánotkun hefur þar sannarlega áhrif. Það er áhugavert að pæla í innan leikskóla, hvaða leikir eru vinsælastir á hverjum tíma, en ekki bara hvaða leikir heldur kannski miklu fremur hvaða leikþemu og hvað hefur áhrif á þemun. Eru þau að leika það sem þau sjá og heyra t.d. í tölvuleikjum, á TikTok, streymisveitum fjölmiðla, af You Tube, barnabókum, sögum, fréttum. Í hverjum leikskóla er forvitnilegt að skoða hvaðan börn fá efnivið í leiki sína. Í rannsókn sem gerð var fyrir nokkrum árum kom í ljós að leikskólabörn í Bretlandi horfðu meira á You Tube en streymisveitur fjölmiðlafyrirtækja (Marsh o.fl. 2018), Í dag hefur svo enn bæst í úrvalið, títtnefnt TikTok og jafnvel tölvuleikir sem hafa leyndar bakdyr að börnum. Fyrir tæpum 10 árum var skjátími hópsins undir þriggja ára um ein og hálf klukkustund að jafnaði daglega en það hefur breyst og hann aukist. Þar að auki hefur eðli þess efnis sem beint er að börnum líka þróast í átt að meir hraða og auknu áreiti (Karr o.fl. 2025).

Aukin skjánotkun

Aukin skjánotkun hefur orðið til að fólk er hugsi yfir áhrifum hennar á leik og líf barna. Hefur innihald og t.d. einbeiting barn í leik breyst í takt við aukninguna, eða hafa áhrifin orðið á innhald og þemu leikja? Fræðafólk er margt sammála um að það sé ekki skjárinn sem slíkur sé vandamál  heldur eins bent er á hér að framan hvernig hann er nýttur.

Að lokum er rétt að geta þess að í grein Kar o.fl. (2025) er bent á að mikil skjánotkun barna tengist neikvæðum þroskaþáttum, sérstaklega hvað varðar svefn, hegðun, athygli og félagsfærni. Þau benda líka á að á sama tíma sýna rannsóknir að skjánotkun getur haft jákvæð áhrif ef hún er hófleg og markviss, til dæmis þegar efnið er fræðandi (ég mundi alla daga bæta við skapandi) og þegar fullorðnir taka virkan þátt eins og ég vona að sé raunin í flestum leikskólum landsins.

Ætli ég láti ekki samtali mínu við sjálfa mig fyrir 25 árum, hér með, lokið í bili en vona sannarlega að ég hafi vakið áhuga einhverja til að kanna efnið í sínum röðum.

Kar, S. S., Dube, R., Goud, B. K. M., Gibrata, Q. S., El-Balbissi, A. A., Al Salim, T. A., & Fatayerji, R. N. M. A. K. (2025). Impact of Screen Time on Development of Children. Children, 12(10), 1297. https://doi.org/10.3390/children12101297

Kristín Dýrfjörð. (2024). Sjálfsprottinn leikur með stafrænan og skapandi efnivið í leikskóla. Tímarit um uppeldi og menntun / Icelandic Journal of Education, 33(1), 2024, 95–113 https://doi.org/10.24270/tuuom.2024.33.6

Marsh, J., Plowman, L., Yamada-Rice, D., Bishop, J., Lahmar, J. and Scott, F. (2018), Play and creativity in young children’s use of apps. Br J Educ Technol, 49: 870-882. https://doi.org/10.1111/bjet.12622

Langar að benda á þessa grein:

Anna Elísa Hreiðarsdóttir. (2020). Stafræn tækni í leikskólastarfi: Sjónarhorn frumkvöðla. Netla – Veftímarit um uppeldi og menntun. https://ojs.hi.is/index.php/netla/article/view/3115/1848

Tags: barnamenning, Leikur, Skjátími, tölvur